نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته ارتباطات، دانشکده ادبیات، علوم انسانی و اجتماعی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی. تهران، ایران

2 استاد، گروه آموزشی مطالعات ارتباطی، دانشکده ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبایی. تهران، ایران. (نویسنده مسئول)

3 استادیار گروه ارتباطات و علوم اجتماعی، دانشکده علوم انسانی، واحد تهران شرق، دانشگاه آزاد اسلامی. تهران، ایران.

4 دانشیار گروه پژوهشی مشارکت‌ها و ارتباطات، پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. تهران، ایران.

چکیده

استفاده بهینه از فناوری‌های نوین ارتباطی در عین حالی که نیازمند سواد رسانه‌ایست، ممکن است با بهبود این مهارت‌ها همراه باشد. برای بررسی این موضوع، هدف از این پژوهش، دستیابی به الگویی برای پیش‌بینی وضعیت سواد رسانه‌ای درحوزه سلامت با توجه به نقش و سهم استفاده کاربران از رسانه‌های اجتماعی است. منظور از سواد رسانه‌ای سلامت، درک افراد از توانایی‌شان در دسترسی، تحلیل، خلق و انتقال پیام‌های ارتباطی در حوزه سلامت از طریق رسانه‌هاست. روش تحقیق، پیمایش و جامعه آماری، شهروندان بزرگسال تهرانی هستند که از اینترنت استفاده می‌کنند. نمونه‌گیری به روش خوشه‌ای چندمرحله‌ای و زمان اجرای پیمایش، اردیبهشت ماه سال 1398 بوده است. ابزار جمع‌آوری داده‌ها، پرسشنامه محقق‌ساخته است که روایی (صوری و سازه) و پایایی (ضریب آلفای کرونباخ 837/0) آن مناسب ارزیابی شده است. بر اساس الگوی تحلیل مسیر، از میان متغیرهای بررسی شده، «رضامندی از کاربرد رسانه‌های اجتماعی در حوزه سلامت» بیشترین سهم را در پیش‌بینی تغییرات سواد رسانه‌ای سلامت کاربران اینترنت در تهران دارد و بعد از آن به ترتیب «میزان استفاده از رسانه‌های اجتماعی»، «سال‌های تحصیل»، «پذیرش رسانه‌های اجتماعی در حوزه سلامت» و «سن» قرار دارند. می‌توان نتیجه گرفت با افزایش ضریب نفوذ اینترنت، شکاف دیجیتال بیش از دسترسی و میزان استفاده اعضای جامعه از فناوری‌های نوین، در زمینه نحوه بهره‌گیری آنان از این رسانه‌ها معنا پیدا می‌کند. در بین متغیرهای زمینه‌ای، «جنس» نقشی در تبیین سواد رسانه‌ای در حوزه سلامت نداشته‌ است اما «تحصیلات» و «سن» به شکاف دیجیتال در بین گروه‌های اجتماعی دامن می‌زنند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Path Analysis on Media Health Literacy and its relation to Social Media Consumption in Tehran

نویسندگان [English]

  • Azadeh Salemi 1
  • Hadi Khaniki 2
  • Habib Habib Sabouri KhosrowShahi 3
  • Shahnaz Hashemi 4

1 PhD Student in Communication Sciences, Department of Communication Sciences, Faculty of Literature, Humanities and Social Sciences, Science And Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

2 Professor, Department of Communication Studies, Faculty of Communication Sciences, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran. (Responsible Author)

3 Assistant Professor, Department of Communication and Social Sciences, Faculty of Humanities Sciences, East Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.

4 Associate Professor, Organization for Educational Research and Planning, Tehran, Iran.

چکیده [English]

In spite of the necessity of Media Literacy for optimal use of new communication technologies, media consumption experience may increase media literacy as well. The purpose of the present research is to propose a model for predicting internet users' media health literacy according to their Social Media Consumption patterns. By Media Health Literacy, we mean people’s perceived abilities to access, analyze, create and convey health messages through media. The research method is survey which was conducted in May 2019. The research tool is the questionnaire whose reliability (Cronbach’s Alpha=0.837) and validity (face validity and construct validity) have been confirmed. The statistical population is adult citizens of Tehran who use internet.
According to the Path Analysis model, "Gratifications obtained from social media use in the field of health" is the most powerful predictor of "Media Health Literacy" levels. "Frequency of Social Media Use", "years of education", "Adoption of health-related social media" and "Age" are the other independent variables which have shares in predicting Media Health Literacy's level among Social Media Users in Tehran. In conclusion, by increase in citizens' access to internet, Digital divide shifts from unequal access to new communication technologies to the quality of usage. In addition, Digital Divide remains between social groups in terms of "age" and "years of education", but "sex" does not define Social Media Users' "Media Health Literacy" levels.

کلیدواژه‌ها [English]

  • digital divide
  • Media consumption
  • Media Health Literacy
  • path analysis
  • Social Media
آزبورن، هلن (1399). سواد سلامت از الف تا ی. ترجمه علی حسین قاسمی و فیروزه زارع فراشبندی. تهران: جامعه­نگر.
باستانی، قادر و نصراللهی، اکبر (1399). «عوامل مؤثر بر اعتبار منبع در کانال­های خبری تلگرام از دیدگاه تولیدکنندگان محتوا و متخصصان علوم ارتباطات». فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات. 16 (61). صص 317-281.
پاتر، دبلیو، جیمز (1393). نظریه سواد رسانه­ای؛ رهیافتی شناختی. ترجمه ناصر اسدی، محمد سلطانی­فر و شهناز هاشمی. چاپ سوم. تهران: سیمای شرق.
پاکدهی، حسین و شبیری، حسینیه السادات (1396). «آموزش سواد رسانه­ای در فضای مجازی (مقایسه وب­سایت مدیا اسمارتس کانادا و وب­سایت سواد رسانه­ای ایران». مطالعات رسانه­های نوین. دوره 3، شماره 9 (بهار). صص 76-31.
خانیکی، هادی و راثی تهرانی، حبیب (1390). بررسی نگرش مخاطبان درباره تأثیر پیام­های سلامت تلویزیون». فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی ارتباطات. سال 12، شماره 15 (پاییز). صص 187-151.
حبیب پورگتابی، کرم و صفری شالی، رضا (1394). راهنمای جامع کاربرد SPSS در تحقیقات پیمایشی (تحلیل داده­های کمّی). چاپ ششم. تهران: موسسه راهبرد پیمایش.
رئیسی نافچی، ابوالقاسم و دانایی، ابوالفضل و زرگر، سیدمحمد (1400). «تدوین و اعتباریابی ابزار سواد سلامت رسانه­ای با رویکرد انتقادی برای دانش­آموزان دوره متوسطه دوم». پایش. دوره 20، شماره 5 (مهر و آبان). صص 617-609.
رئیسی نافچی، ابوالقاسم و دانایی، ابوالفضل و زرگر، سیدمحمد (1399). «تبیین ابعاد و مؤلفه­های سواد سلامت رسانه­ای با رویکرد انتقادی: یک مطالعه داده بنیاد». پایش. دوره 19، شماره 2 (فروردین و اردیبهشت). صص 203-197.
رسولی، حمیدرضا و عباسی فرج­زاده، محسن و تدین، امیرحسین (1397). «بررسی سواد سلامت الکترونیک و عوامل پیش­بینی­کننده آن میان بیماران مراجعه­کننده به یک بیمارستان نظامی در شهر تهران طی سال 1396». طب نظامی. دوره 20، شماره 1 (فروردین و اردیبهشت) صص 92-83.
ساعی، منصور، محمد حسینی مقدم و حسین بصیریان جهرمی (1398). سنجش میزان سواد سلامت شهروندان تهرانی و عوامل مؤثر بر آن. پژوهش­های ارتباطی. سال 26، شماره 3. صص 147-113.
سورین، ورنر و تانکارد، جیمز (1395). نظریه­های ارتباطات. ترجمه علیرضا دهقان. چاپ هفتم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سیف، حامد؛ سیف، آرامیس؛ بروجردی، مهدخت (1399). «اخبار جعلی و بحران کرونا با تأکید بر دیدگاه صاحب‌نظران حوزه ارتباطات بحران». مطالعات رسانه­های نوین، دوره 6، شماره 22 (تابستان).
صفاری، محسن؛ شجاعی­زاده، داوود؛ غفرانی­پور، فضل­اله؛ پاکپور، امیر؛ رمضانخانی، علی و حسینی سده، سیدرضا (1393). ارتباط­شناسی سلامت. تهران: آثار سبحان و یاررس.
طاووسی، محمود و حائری مهریزی، علی­اصغر و رفیعی­فر، شهرام و سلیمانیان، آتوسا و سربندی، فاطمه و اردستانی، مناسادات و هاشمی، اکرم و منتظری، علی (1394). «سنجش سواد سلامت بزرگ‌سالان ایرانی ساکن شهرها، یک مطالعه ملی». پایش. دوره 15، شماره 1 (بهمن و اسفند). صص 102-95.
طهرانی بنی­هاشمی، سیدآرش و امیرخانی، محمد امیر و حق­دوست، علی­اکبر و علویان، سیدموید و اصغری فرد، هما و برادران، حمید و برغمدی، مژگان و پارسی­نیا، سعید و فتحی رنجبر، محمد (1386). «سواد سلامت در 5 استان کشور و عوامل مؤثر بر آن». گام­های توسعه در آموزش پزشکی. دوره 4 شماره 1 (بهار و تابستان). صص 9-1.
کریبر، گلن و مارتین، رویستون (1391). فرهنگ­های دیجیتال؛ درک رسانه­های جدید. ترجمه وازگن سرکیسیان. تهران: مرکز تحقیقات صدا­و­سیما.
مک­کوایل، دنیس (1382). مخاطب­شناسی. ترجمه مهدی منتظرقائم. چاپ دوم. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه­ها.
مویو، لاست (1391). «شکاف دیجیتال، کمبود، نابرابری و تضاد». در فرهنگ­های دیجیتال: درک رسانه­های جدید. ویرایش گلن کریبر و رویستون مارتین، ترجمه وازگن سرکیسیان. تهران: مرکز تحقیقات صدا­و­سیما. صص 261-233.
مهدی­زاده، سید محمد (1391). نظریه­های رسانه، اندیشه­های رایج و دیدگاه­های انتقادی. چاپ دوم. تهران: همشهری.
نعمتی­فر، نصرت­اله و خجسته باقرزاده، حسن و کاظمی، هاجر (1397). «مطالعه سطح سواد رسانه‌ای در کاربران رسانه­های اجتماعی (مطالعه موردی شبکه اجتماعی تلگرام). مطالعات رسانه­های نوین. دوره 4، شماره 16 (زمستان). صص 175-143.
نوربخش، سیدمرتضی (1392). مفاهیم اساسی دانش ارتباطات. تهران: جامعه­شناسان.
Adhiarso, Dendy Suseno & Suyanto, Mohammad (2018). "Media Literacy and Social Media Usage Analysis in Communication and non-communication Students of University of Amikon Yogyakarta". Informasi. 48 (2). Pp: 229-242.
Blackett, Nina Jane (2013). Mediated Transparency: Truth, Truthfulness and Rightness in Digital Healthcare Discourse. PhD Thesis in Media and Communication Science, The London School of Economics and Political Science.
Boonwattanopas, Nattawadee (2016). "Use of Online Social Media and ehealth Literacy of Urban Youth in Phuket Province, Thailand". EAU Heritage Journal of Science and Technology. 10 (1). Pp: 48-63.
Celot, Paolo & Lopez, Lucia Gonzalez & Thompson, Noami (2009). Study Assessment Criteria for Media Literacy Levels (Final Report). Brussels: European Commission Information Society and Media Directorate-General Media and Media Literacy.
Cervi, Laura & Paredes, Oralia & Tornero, Jose Manuel Perez (2012). "Current Trends & Media Literacy in Europe: An Overview". In: Antonio Cartelli (ed.), Current Trends and Future Practices for Digital Literacy and Competence. (Pp: 19-26). IGI Global.
Chen, Xuewe & Hay, Jennifer L. & Waters, Erika A. &  Kiviniemi, Marc T. & Biddle, Caitlin & Schofield, Elizabeth & Li, Yuelin & Kaphingst , Kimberly & Orom, Heather (2018). " Health Literacy and Use and Trust in Health Information". J Health Communication. 23 (8) (Aug). Pp: 724-734.
Chen, Der-Thanq Victor & Wu, Jing & Wang, Yu-mei (2011). "Unpacking New Media Literacy". Journal on Systematics, Cybernetics and Informatics. 9(2). Pp: 84-88.
Gentikow, Barbara (2007). "The Role of Media in Developing Literacies and Cultural Techniques". Digital Kompetense. Vol 2. Pp: 78-96.
Hobbs, Renee & Jensen, Amy (2009). "The Past, Present, and Future of Media Literacy Education". Journal of Media Literacy Education. 1 (1). Pp 1-11.
Jacobs, Wura & Amuta, Ann, O. & Chan Jeon, Kwon (2017). "Health Information Seeking in the Digital Age: An Analysis of Health Information Seeking Behavior among US Adults". Cogent Social Sciences. 3 (1). Pp: 1-11.
Kamel Boulos, Maged N. (2012). "On Social Media in Health Literacy". Webmed Center Health Informatics. 3 (1).
Kaplan, Andreas M. & Haenlein, Michael (2010). "Users of the World, Unite. The Challenges and Opportunities of Social Media". Business Horizons. 53(1), Pp: 59-68.
Kavosi, Zahra & Vahedian, Sara & Montazeralfaraj, Razieh & Dehghani Tafti, Arefeh & Bahrami, Mohammad Amin (2020). "The Correlation of Online Health Information-Seeking Experience with Health-Related Quality of life: Cross-Sectional Study among non-English-Speaking Female Students in a Religious Community". JMIR Medical Information. 8 (12): e23854.
Kellner, Douglas & Share, Jeff (2007). "Critical Media Literacy, Democracy and the Reconstruction of Education". In: Donaldo Macedo & Shirley R. Steinberg (Eds.), Media Literacy: A Reader (Pp. 3-23). Peter Lang Publishing.
Kickbusch, Ilona & Pelikan, Jurgen M. & Apfel, Franklin & Tsouros, Agis D. (2013). WHO Health Literacy; The Solid Facts. World Health Organization Regional Office for Europe.
Levin-Zamir, Diane & Lemish, Dafna & Gofin, Rosa (2011). “Media Health Literacy (MHL): Development and Measurement of the Concept among Adolescents”. Health Education Research. 26 (2). Pp: 323-335.
Lin, Tzu & Li, Jen-Yi & Deng, Feng & Lee, Ling (2013). "Understanding New Media Literacy: An Explorative Theoretical Framework". Educational Technology & Society. 16(4). Pp: 160-170.
Mackert, Michael & Mabry-Flynn & Champlin, Sara & Donovan, Erin E. & pounders, Kathrynn (2016). "Health Literacy and Health Information Technology Adoption: The Potential for a New Digital Divide". JMED. 18 (10). e264.
Norman, Cameron.D. & Skinner, Harvey A. (2006). ehealth Literacy: EHEALS: The ehealth Literacy Scale. JMed Internet Research. 8 (1), 27.
Nutbeam, Don. (2000). "Health Literacy as a Public Health Goal: A Challenge for Contemporary Health Education and communication Strategies in the 21st Century". Health Promotion International. 15(3). Pp: 259-267.
Obregon, Rafael & Waisbord, Silvio (2012). The Handbook of Global Health Communication. Wiley-Blackwell.
Osborne, Helen (2017). "Social Media and Health Literacy" AMWA Journal. 32 (3). Pp: 124-125.
Park, Sora (2012). "Dimensions of Digital Media Literacy and the Relationship with Social Exclusion". Media International Australia. 142 (1). Pp: 87-100.
Rainie, Lee & Wellman, Barry (2014). Networked: The New Social Operating System. The MIT Press.
Rutten, Lila J. Finny & Blake, Kelly D. & Greenberg-Worisek, Alexandra J. & Allen, Summer V. & Moser, Richard P. & Hesse, Bradford W. (2019). "Online Health Information Seeking Among US Adults: Measuring Progress Toward a Healthy People 2020 Objective". Public Health Reports. 134 (6). Pp: 617-625.
Suggs, L. Suzanne & Ratzan, Scott C. (2012). "Global ehealth Communication". In: Rafael Obregan & Silvio Waisbord (Eds.), The Handbook of Global Health Communication (Pp: 251-273). Wiley-Blackwell.
Swire-Thompson, Briony & Lazer, David 2020. “Public Health and Online misinformation: Challenges and Recommendations”. Annual Review of Public Health. Vol. 41. Pp: 433-451.
Tennant, Bethany (2013). ehealth Literacy and Social Media Use for Health Information among older Adults. Thesis for the Degree of Phd. Florida University.
Tornero, Jose Manuel Perez (2004). Promoting Digital Literacy; Understanding Digital Literacy. EAC Final Report.
 Tse, Carrie KW &  Bridges, Susan M & Srinivasan, Divya Parthasarathy &  Cheng, Brenda SS (2015). " Social Media in Adolescent Health Literacy Education: A Pilot Study". JMIR Res Protoc. 18 (10): e264.
Vaart, Rosalie Vander & Drossaert, Constance (2017). "Development of the Digital Health Literacy Instrument; Measuring a Broad Spectrum of Health 1.0 and Health 2.0 Skills". J Med Internet Res. 19 (1): e27.
منابع آنلاین
ایسپا (4/12/1399). «6/73 درصد افراد بالای 18 سال کشور، در حال حاضر از رسانه­های اجتماعی استفاده می­کنند/ پیام­رسان واتساپ در رتبه اول». مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران. بازنشانی شده در 05،01،1400 به نشانی:
سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی (29/12/1399). «ضریب نفوذ اینترنت پهن­باند». سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی. بازنشانی شده در 05،01،1400 به نشانی:
[https://opendata.cra.ir/Dashboard/96954f32-1b4c-4cb2-a18b-e8c986288 bb6?e= false&vo=viewonly]
مرکز آمار ایران (1395). «جمعیت شهرهای کشور به تفکیک جنس و گروه­های سنی». مرکز آمار ایران. بازنشانی شده در 02،05،1400 به نشانی:
[https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری-جمعیت]
Ericsson (2017). "10 hot consumer trends 2017". Ericsson. Retrieved from: [https://www.ericsson.com/en/trends-and-insights/consumerlab/consumer-insights/reports/10-hot-consumer-trends2017].
Kemp, Simon (27 Jan. 2021). "Digital 2021: Global Digital Overview". DATAREPORTAL. Retrieved from: [https://datareportal.com/reports/digital-2021-global-overview-report].
Rosenbaum, Judith & Johnson, Benjamin K. & Deane, Amber E. (2018). "Health Literacy and Digital Media Use: Assessing the Health Literacy Skills Instrument – Short Form and its Correlates among African American College Students". Sagepub. Retrieved from: [https://Journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/2055207618770765].